Zorgwekkend is vooral de opmars van tijgermug en gelekoortsmug. Die zijn al een eind richting Zuid-Europa opgeschoven en brengen ziektes over als knokkel-, zika- en gele koorts. Ziektes die in Afrikaanse landen, Zuid-Oost Azië, Centraal- en Zuid Amerika en het Caribisch gebied zo’n 100 miljoen mensen per jaar treffen. Knokkelkoorts alleen is al goed voor zo’n 40.000 doden per jaar. Aan de gele koorts overlijden jaarlijks zo’n 30.000 mensen. En afgelopen juli waarschuwde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) nog voor een uitbraak van chikungunya (een infectieziekte die leidt tot milde koorts en gewrichtspijnen). Dit virus verspreidde zich nog maar enkele maanden geleden vanuit drie eilanden in de Indische Oceaan naar Afrika, terwijl ook delen van Zuidoost-Azië met uitbraken te maken kregen. Op het moment dat ik deze woorden schrijf, kampt China met een piekende chikungunya-uitbraak en China ligt slechts een Temu-bootje bij ons vandaan.

In augustus 2024 (pas een jaar geleden) raakte ongeveer twee derde van de bevolking van het Franse eiland Réunion besmet met chikungunya. “Ook op de eilanden Mayotte en Mauritius werden grote uitbraken gemeld,” zei dr. Diana Rojas Alvarez (WHO-expert op het gebied van arbovirussen) tijdens een persconferentie in Genève. Zij waarschuwde dat een grote wereldwijde uitbraak twintig jaar geleden, waarbij ongeveer een half miljoen mensen besmet raakten, eveneens begon op de eilanden in de Indische Oceaan, en riep gezondheidsautoriteiten op om waakzaam te zijn. “Net als twintig jaar geleden verspreidt het virus zich nu verder naar andere landen zoals Madagaskar, Somalië en Kenia, en er vindt ook epidemische overdracht plaats in Zuidoost-Azië, India, Sri Lanka, Bangladesh en meer,” voegde ze eraan toe. Recent werden ook gevallen gemeld in Frankrijk en Italië bij mensen zonder reisgeschiedenis naar die eilanden.

Hannibals veroveringsleger strandde in de van muggen vergeven Pontijnse moerassen rond Rome.

Denk dus maar niet dat dit de ver-van-je-bedshow is, want als bijvoorbeeld de tijgermug zich hier vestigt en die ene mug een virus oppikt, kan het snel gaan. En er is ook nog steeds geen medicijn tegen knokkelkoorts. Ook het gevaarlijke westnijlvirus is al over de drempel. In 2020, tijdens de coronapandemie, werd in ons land voor het eerst het westnijlvirus vastgesteld en vorig jaar was het op een na grootste uitbraakjaar in Europa, met veel gevallen in Duitsland, ook dicht bij de Nederlandse grens. Het virus wordt verspreid door Culex-muggen, die het van vogels oppikken en overdragen op mensen en paarden.

Ook de tijgermug duikt steeds vaker op in Europa. In Italië, Zuid-Frankrijk, de Elzas, Duitsland en zelfs in de regio rond Parijs. Ook in België heeft de tijgermug zich al definitief gevestigd. Voor de duidelijkheid: die tijgermuggen zelf zijn niet besmet; ze zijn gastheer voor het virus dat knokkelkoorts veroorzaakt. En dat virus nemen we zelf mee naar ons land. Enkele honderden vakantiegangers worden immers jaarlijks geïnfecteerd in de tropen. Eind augustus 2024 werden in een woonwijk in Ede tijgermuggen aangetroffen. Het is de 54ste gemeente in ons land waar sinds 2024 tijgermuggen zijn gemeld. Ver van je bed? Vergeet het maar.

Ook klimaatverandering speelt een rol. Onze winters worden korter en warmer. Daardoor is de overlevingskans voor muggen groter en zijn er dus steeds meer muggen. En wie nog dacht dat die beesten alleen in de zomermaanden steken… sorry, dat is ‘old school’. Steeds vaker worden we ook hier in Nederland in de winterperiode gestoken. Al is steken eigenlijk geen goed woord, want muggen steken niet, maar bijten. En die activiteit is voorbehouden aan de vrouwtjes. Die hebben immers eiwitten nodig voor de vorming van eitjes.

Dat muggen steeds vaker ook in de winter actief zijn, heeft ook te maken met het vaker voorkomen van een variant van de gewone huismug, de Culex pipiens molestus. De gewone huismug (Culex pipiens pipiens) wordt in de winterperiode meestal inactief. Muggen houden namelijk niet van kou en worden naarmate de temperaturen dalen slomer. In de winter hebben vrouwtjesmuggen daarnaast nog een trucje om te overleven. Ze maken glycerine aan om te voorkomen dat het water in hun lichaamscellen bevriest, als een soort natuurlijke antivries.

De nieuwe variant van de huismug steekt echter lekker door, zowel overdag als ’s avonds. Deze variant is ontdekt in de ondergrondse metrosystemen van Londen en wordt daarom ook wel de London underground mosquito genoemd. Hij is ook al gesignaleerd in de Amsterdamse metro, waar ze een voorkeur hebben voor warme kruipruimtes. Ook deze nieuwe variant kan het westnijlvirus overdragen. Sterker nog, aangezien deze muggen meer mensen bijten dan de gewone huismug, is het risico op besmetting groter.

Wereldwijd komen er zo’n 3600 muggensoorten voor. Volgens het Centrum Monitoring Vectoren (CMV) telt ons land bijna 40 soorten (35 inheemse en 4 exotische). Biologen groeperen deze muggen in een aantal zogenaamde geslachten, zoals de malariamuggen (geslacht Anopheles), huissteekmuggen (geslacht Culex), moerassteekmuggen (geslacht Aedes) en plantenboorsteekmuggen (geslacht Coquilettidia). Een volwassen vrouwtje legt haar eitjes op het wateroppervlak van een sloot, plas, vijver of regenton.

Ede is de 54ste gemeente in ons land waar sinds 2024 tijgermuggen zijn gemeld.

En u wist het misschien niet, maar muggen zijn fijnproevers. Sommige prefereren koe, anderen schaap of bloed van vogels. De muggensoorten die mensen op hun menu hebben staan, vinden hun prooi door middel van een geurspoor. Ze komen af op onze zweetluchtjes en de koolstofdioxide die we uitademen. Daarom zoemen die krengen altijd om ons hoofd.

Het kost een mug slechts luttele seconden om haar monddelen met stilet-achtige messen door de huid te boren en nog geen twee minuten om haar buik geheel met bloed te vullen. Daarna is ze in staat om drie keer haar eigen lichaamsgewicht mee te zeulen. Het is maar even dat u het weet.

Terug naar Winegard. Hij beschrijft de mug in zijn boek als de grootste massamoordenaar ooit. “De mug heeft 190 miljoen jaar over de aarde geheerst. Gedurende het grootste deel van haar ongeëvenaarde schrikbewind zaaide ze dood en verderf. Het kleine, maar vasthoudende en onvermoeibare insect heeft met haar wrede woede haar lichaamsgewicht ruimschoots overtroffen. Door de eeuwen heen legde ze de mens haar wil op en beheerste ze de loop van de geschiedenis. De mug liet gebeurtenissen plaatsvinden en bepaalde hun verloop, en liet daardoor de moderne wereldorde ontstaan. Ze heeft in elke uithoek verwoesting aangericht, een scala aan dieren laten uitsterven, waaronder de dinosauriërs, terwijl ze voor de zekerheid naar schatting 52 miljard menselijke doden op haar kerfstok heeft gekrast. De mug blijft haar invloed injecteren in de aderen van de menselijke populatie. Terwijl onze planeet door het broeikaseffect wordt verzwolgen, versneld door de uitstoot van broeikasgassen door de mens, breidt zij het slagveld uit naar nieuwe frontlinies en dringt ze door tot gebieden die voorheen verstoken waren van de door haar overgedragen ziekten. Haar bereik breidt zich uit, naar het noorden, naar het zuiden, maar ook verticaal, naar grotere hoogten, doordat ongerepte regio’s warmer worden en haar verwelkomen.”

Je zou denken dat we sinds corona alerter zijn geworden op het uitbreken van epidemieën. Maar, aldus vector-bioloog en entomoloog Bart Knols, de overheid laat het afweten. Knols: “Of ik boos ben? Natuurlijk ben ik boos. Ik ben pissed off. Ik en enkele collega’s waarschuwen al jaren dat we op de rand van een uitbraak staan: of dat nu zika, knokkelkoorts, malaria of gele koorts betreft. Er moeten hier kennelijk eerst doden vallen voordat men serieus gaat ingrijpen. Ik vrees dat men pas wakker wordt als het eerste kindje met een te kleine schedel – veroorzaakt door zika – in Caribisch Nederland wordt geboren. Ik heb het in 2009 allemaal voorspeld, Ik heb gewaarschuwd dat het slechts een kwestie van tijd is voordat de tijgermug zich hier zou vestigen. Ik werd, onder meer door minister Schippers, weggehoond als paniekzaaier, maar het is allemaal uitgekomen. En we doen nog steeds niets.

“Preventie bestaat in dit land niet, omdat je er niet politiek mee kunt scoren. Economie gaat voor publieke gezondheid. Kijk naar de recente uitspraak van de Raad van State (zie kader ‘De overheid faalt’ – red.) en de Q-koorts-crisis. Die kon zo om zich heen grijpen omdat de overheid voor de veehouders koos. Q-koorts kostte 95 levens, maar het imago van de geitenhouderij in Nederland was belangrijker. En wat doet men nu met de tijgermug? De NVWA controleert autobanden-importeurs, maar die lichten – zodra de inspecteurs het erf hebben verlaten – massaal de regels. De NVWA zet bij die bedrijven vallen neer om te monitoren wat er rondvliegt. Zodra die inspecteur weg is, leggen handelaars gewoon een doekje over de invliegopening van de val. Die denken: doe niet zo moeilijk over een mug. Ook zijn er afspraken gemaakt tussen de sector en de overheid, middels convenanten, maar die zijn niet rechtsbindend. Het gevolg is dat die handelaren nog steeds hun banden niet droog, maar buiten in de regen bewaren. En een uitbraak begint met een eitje en wat water. Zo simpel is het. Die convenanten stellen dus niets voor en er wordt niet gehandhaafd. Hoe moeilijk is het om na een tweede waarschuwing een bedrijf op slot te gooien? Wat dat betreft zouden we een voorbeeld moeten nemen aan China en Singapore. Daar wordt tegenwoordig streng gehandhaafd. Wie een bron van stilstaand water in zijn tuin heeft, krijgt een fikse boete. De mug moet in Nederland weer als een reële bedreiging van onze volksgezondheid worden gezien en de ontwikkelingen maken duidelijk dat we daarnaar moeten handelen. Wachten op een uitbraak is het domste wat je kunt doen.”

In 1970 werd ons land malariavrij verklaard. Niet in de laatste plaats dankzij betere medicijnen en het gebruik van het insecticide DDT, wat dan wel weer leidde tot een milieucrisis van jewelste. Maar goed, we waren malariavrij. Knols: “Wat het succes van malariabestrijding in Europa duidelijk maakt, is dat al dat Nederlandse gepolder niet werkt. Muggen geven zich niet gewonnen zolang wij voor een halfslachtige aanpak kiezen.” De wetenschap experimenteert er ondertussen lustig op los met Crispr, oftewel sleutelen aan het genoom met hightech biomedische technieken. Amerikaanse onderzoekers zijn er al in geslaagd om het genoom van de malariamug aan te passen, waardoor ze de ziekte niet meer kan overdragen. Door onvruchtbare mannetjesmuggen te kweken die paren met muggenvrouwtjes, zouden in de toekomst hele muggenpopulaties kunnen verdwijnen. Enkele maanden geleden werden boven Hawaï duizenden muggen gedropt die de Wolbachia-bacterie bij zich dragen. Die bacterie zorgt ervoor dat de eitjes niet uitkomen als de mannetjes met wilde vrouwtjes (zonder bacterie) paren. Zo wil men de invasieve muggenpopulatie van de archipel onder controle krijgen. De zeldzame vogelsoorten worden namelijk bedreigd door vogelmalaria, een ziekte die door muggen wordt overgebracht.

Knols was als consultant zijdelings betrokken bij het onderzoek naar Wolbachia pipientis. “De vondst dat de bacterie de reproductie van virussen vertraagt, was een geluk bij een ongeluk. In het lab bleek dat Wolbachia pipientis ervoor zorgde dat de muggen korter leefden. Op die manier zou de bacterie de verspreiding van dengue tegen moeten gaan. Maar onder natuurlijke omstandigheden bleek dat niet goed te werken. De bacterie verhinderde echter wel de ontwikkeling van het virus ín de mug, waardoor zij niet meer goed in staat was om het knokkelkoortsvirus over te brengen. Bij een experiment in Indonesië bleek 77 procent reductie van de overdracht. Nou, dan zeg je natuurlijk ‘hiep hiep hoera’. “Maar recent is gebleken dat het virus – in gebieden waar de dagtemperatuur erg hoog is, 35 graden of hoger – in staat is om toch door die barrière heen te breken. Vervolgens verplaatst het virus zich vanuit de maag van de mug naar de speekselklieren, waardoor het alsnog wordt overgebracht.”

‘De mug heeft naar schatting 52 miljard menselijke doden op haar kerfstok gekrast.’

Dat is een flinke domper. Zeker voor Brazilië, waar al voor een bedrag van 300 miljoen dollar een fabriek is gebouwd waar miljoenen Wolbachia-muggen kunnen worden geproduceerd. Knols: “Er is nu een relletje aan de gang in de muggenwereld tussen voorstanders van het Wolbachia-verhaal en wetenschappers die vinden dat dit ethisch-moreel verwerpelijk is. Gezien de ernst van de problematiek vind ik dat iedere nieuwe interventie de kans moet krijgen, maar het is natuurlijk niet de bedoeling dat we het probleem erger maken. Je kunt je wel blindstaren op Wolbachia, maar stel dat er iemand de kamer binnenkomt met een virus dat niet onderdrukt kan worden door Wolbachia. Dan kweek je dus miljoenen potentiële verspreiders.”

Voorlopig houdt Knols het dan ook maar bij zijn muggenvallen, en die zijn nog behoorlijk effectief ook. Het begon met een ‘barefoot-resort’ op de Malediven, waar vermogende gasten voor een paar duizend dollar per nacht een ‘Robinson Crusoë-gevoel’ kunnen ervaren. Dat is zoiets als het Zwitserleven-gevoel, maar dan vele malen prijziger. In 2019 begon hij daar met het verwijderen van lege kokosnoten en andere broedplaatsen en plaatste speciale duurzame muggenvallen. Een CO₂-pluimpje afkomstig uit een waterfles met daarin suiker en gist lokte de muggen in de val. Na een jaar was 95 procent van de muggen verdwenen. Knols: “De wetenschappers roepen dan al snel: ‘Mijnheer Knols, waar is uw peerreview? Wij willen een vergelijkend onderzoek.’ Maar ik ben een man van de praktijk. Ik kijk of het werkt. Natuurlijk kun je altijd vragen blijven stellen en kritisch zijn, maar uiteindelijk telt het eindresultaat. Een academicus in Wageningen moet zijn papers produceren. Die gaat lekker met zo’n gen zitten klooien en dan heeft-ie weer een leuke paper voor publicatie. Het is een beetje cynisch, maar zo werkt het. De halve wereld is afhankelijk van een paar grijze mannen in wetenschappelijke commissies aan Europese of Amerikaanse universiteiten die vooral kijken naar welke onderzoeken momenteel trendy zijn. En dan gaat het al snel over gentechnologie. Collega’s van mij in Kenia en Tanzania zeggen: ‘wij willen die biotech-ellende hier niet’, maar ze krijgen het toch, want wij bepalen hier de agenda waar onderzoeksgeld heen gaat. Terwijl je met minder sexy maar praktische oplossingen in die landen snel veel kunt bereiken. Dan denk ik: waar zijn we nou mee bezig?”

Dat er vraag is naar simpele en praktische oplossingen ervaart Knols aan den lijve. Hij zegt: “Ik heb de academische wereld achter mij gelaten en run inmiddels mijn eigen bedrijf. Ik krijg aanvragen van over de hele wereld, want iedereen wil stoppen met gif spuiten. Ik hoef geen projectvoorstellen meer in te dienen, mijn salaris is hoger dan ooit en ik zit de helft van de tijd in een tropisch paradijs. En dat alles dankzij de mug.”